O’zbek pahtasini jahon bozoriga chiqarishda kayta ishlovchi tarmoklarning roli bekiyos. Pahta tolasi «O’zpahtasanoat» uyushmasiga karashli pahta zavodlarida ishlab chiqariladigan, eksportga yunaltirilgan mahsulotning muhim turlaridan biri bo’lib, halkaro ekspertlar fikricha, sungti yillarda horijiy iste'moqchilar tomonidan o’zbek tolasining pahta bozori talablariga tulik javob beruvchi sifat hususiyatlarining yahshilanishi sabab unga bo’lgan kizikish yanada oshdi.
Sunggi yillarda yukori «Oliy» va «YAhshi» navli pahta to¬lasining hajmi keskin ortdi. Bunda «O’zpahtasanoat» uyushmasiga karashli 99-ta pahta tozalash korhonasining hizmati katta bo’lib, ular zimmasiga pahta etishtiruvchi (fermer) hujaliklaridan pahta homashyosini vaktida kabul kilinishini ta'minlash, homashyoni saklash, sifatli kayta ishlash, pahta mahsulotlari ishlab chiqarish, pahta terminallari orkali iste'molchilarga junatish, ruzaning uruglik fondini tayyorlash kabi vazifalar yuklatilgan. SHu bilan birga, tarmok korhonalari fermer hujaliklariga ururlikni taksimlash, yetkazib berish, homashyoni yigib-terish va uni keyingi ishlov uchun pahta tayyorlash punktlariga kabul kilishgacha bo’lgan ko’plab tadbirlarning amalga oshirilishida kumaklashadi.
«O’zpahtasanoat» uyushmasi va uning hududiy bulinmalari hodimlari respublika pahta zavodlariga pahta mahsulotlari ishlab chiqarishni tashkil atish va akiladigan guza uruglarini tayyorlashda kumaklashadi, tarmok korhonalarini tehnika bilan kayta jihozlashni tashkil atab, guza navini yangilash va navni almashtirishning belgilangan tartibiga amal kilinishi ustidan nazoratni ta'minlaydi. SHuningdek, «Sifat» markazi va O’zbekis¬tan Respublikasi.
Tashki iktisodiy alokalar, investiciyalar va savdo vazirligi bilan birgalikda homashyo va pahta mahsulotlarini tasniflash tizimlarini takomillashtirish singari loyihalarda faol katnashadi. Tarmok ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi va boshka loyiha-konstruktorlik tashkilotlari bilan birgalikda yangi tehni¬ka, pahta homashyosini kayta ishlash, ruzaning ururlik fondini tayyorlash tehnologiyalarini ishlab chiqarish va amaliyotga joriy atishda, tarmochni me'yoriy-tehnik hujjatlar bilan ta'minlashda ishtirok etadi.
O’zbekistonda etishtiriladigan pahta honashyosining yillik hajmi 3,6-3,8 mln tonnani tashqil etadi. 2007 yilda "O’zpahtasanoat" uyushmasi korhonalari tomonidan 3,7 mln tonnaga yakin pahta homashyosi tayyorlandi va kayta ishlab chiqarildi.
Fermer hujaliklari va pahta zavodlarining uzaro hamkorligi natijasida 1-2 - navli pahta tolasining salmogi sezilarli darajada oshib, pahta tolasi umumiy hajmining 90 foizidan ko’pini, yukori toifali tolaning ulushi asa 89,9 foizni tashqil etdi. Pahta tolasi turlarining yahshilanishi tola chiqishining ortishi avzziga kuzatilib, 2007 yil¬da pahta homashyosi bujicha 33,1 dan ortmk bo’ldi.
Uyushmaning davlat tomonidan muntazam kullab-kuvvatlanishi natijasida bu sohada turli yangilanishlarni amalga oshirish jadallashtirilmokda. Masalan, kiska muddat ichida respublika buyicha pahta tozalovchi korhonalarning 35 foizi kayta rekonstukkiyalandi va modernizaciyalandi.
"O’zpahtasanoat" uyushmasi mutahassislar, hududlar birlashtirilishida ilmiy ishlab chiqarish korhonalari "Pahta tozalash IICHB" tehnika va tehnologik korhonalarini uz atrofiga jipslashtirdi.
Bunda shuni alohida ta'kidlash lozimki, yukori navli pahta tolasi salmorining usishi, asosan, birinchi nav hisobidan ta'minlandi, uning ulushi yildan-yilga muntazam ravishda ortib bormokda. Pahta tolasi chiqishining usishi buyicha ham huddi shunday uzgarish kuzatilmokda.
Sunggi yillarda bevosita davlat kumagida uyushma tomonidan tarmok korhonalarida keng kulamli vazifalar amalga oshirilyapti. «O’zpahtasanoat» uyushmasi va uning hududiy birlashmalari mutahassislari tomo¬nidan «Pahta tozalash IICHB» tarmok ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasining faol ishtirokida korhonalarni tarkibiy, tehnik va tehnologik kayta jihozlash tadbirlari amalga oshirilib, asosiy uskunalarning katta kismi yangilandi yoki moder¬nizaciya kilindi. Bunda tehnologik liniyalarning ihcham joylashtirilishi, cehlarda uskunalarning okilona jojy-joyiga kuyilishi hisobidan korhonalar agallagan maydonning hajmi, pahta homashyosi pnevmotransport tizimlarining masofasi kiskarishiga alohida e'tibor karatildi.
2007 yildan tarmokni yangilash ishlari anik maqsadli yunalishga ega bo’lib, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007 yil 3 apreldagi qarori doirasida, shuningdek, «O’zpahtasanoat» uyushmasi tomonidan ishlab chiqilgan 2007-2011 yillarga muljallangan pahta tozalash sanoati korhonalarini modernizaciya va re¬konstrukciya kilish dasturiga muvofik amalga oshirilyapti. Masalan, 2007 yilda uyushmaga karashli yettita pahta zavodi - Hujayli (Korakalpakiston Respublikasi), Hatirchi (Navoiy viloyati), Buka (Toshkent viloyati), Peshku (Buhoro viloyati), Sayhunobod (Sirdaryo viloyati), Ziyavutdin (Samarkand viloyati) va JAngiarik (Horazm viloyati) pahta zavodlari modernizaciyalashdan keyin ishga tushirildi.
2008 yil hosili - pahta homashyosini tayyorlash va kayta ishlash mavsumi boshlanishi arafasida yana yettita korhona - Turtkul (Korakalpokiston Respublikasi), Kuva (Farg’ona), Zarbdor (Jizzah), Kushqupir (Horazm), Jeynov (Qashqadarjo), CHelak (Samarkand) va SHofirkon (Buhoro) pahta zavodlari kushildi. 2009-2011 yillarda tarmokning yana 27-ta korhonasi kaytadan modernizaciya kilinadi.
Dasturni amalga oshirish jarayonida jukori samarali tehnika va ihcham tehnologik jarayonlarning joriy etilishi hisobidan uskunalar soni 50-60 foizga kiskarib, oliy sifatli tola ishlab chiqarish hajmi asa 85-90 foizga oshirildi.
Dasturda tarmokni samarali tarada jangilash maqsadida pahtani kayta ishlovchi etakchi horijiy mamlakatlar, hususan, Hitoy va Hindiston tajribaini chukur urganish e'tiborga olingan. Mamlakatimiz ilmiy-tadkikot va loyha-konstruktorlik tashkilotlarining mavjud ishlanmalari va ajribasini inobatga olgan holda, ham energiya va material sarflovchi, lekin yukori sifatli mahsulot ishlab chiqaruvchi ihcham liniyalardan foydalanish, pahta homashyosini kayta ishlovchi istiqbolli tehnologiyalarni barpo etish nazarda tutilgan.
Tarmokni modernizaciya kilish jarayonini jadallashtirish maqsadida Buhoro va Samarkand pahta tozalash zavodlarida ishlab chiqarish sinovlarini keng kulamda o’tkazish uchun horijdan pahta homashyosini kayta ishlovchi avtomatlashtirilgan liniyalarni harid kilish kuzda to’tilgan. Ushbu maqsadlar uchun tehnik talablar ishlab chi`qilgan bo’lib, keng kulamli loyihaoldi ishlari amalga oshirilmokda.
Pahtani kayta ishlovchi korhonalarning samarali faoliyat kursatishi avvalo ushbu omillarga, tayyorlanayotgan pahta homashyosining sifat va tehnologik hususiyatlariga bezlik. Mahsulot jahon bozori talablariga tula mos kelishi uchun respublikamizda selekciyachilar guzaning kata miqdordagi yangi navlarini sinovdan utkazishmokda. Kelajakda ulardan eng istiqbollilari tanlanib olinadi va yukori samarali tola etishtirish uchun ekiladi.
Guza navini yangilash va navni almashtirishning nazoratini ta'minlagan holda, «O’zpahtasanoat» uyushmasi tarmoq ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi bilan birgalikda yangi selekciya navlarini sinovdan o’tkazish bo’yicha tashqiliy chora-tadbirlarni kurmomda. 2007-2008 yillarda tolaning yukori sifati bilan ajralib turuvchi «Buhoro-102», «Buhoro-8», "Mehnat" «Andijon-35», «CHimboy-5018» kabi selekciya navlari sinab kurildi. «yUlduz» va «An-512» kabi selekciya navlarining urniga O’zbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan kishlok, hujaligi ekinlari reestriga kiritildi.
Pahta tolasi sifatining oshishi uni ishlab chiqarish hajmining ortishi yana bir omil: genetik-selekciya ishlari va guza ekiladigan ururlarni etishtirishtizimiga ham boglik. Guzaning yangi tezpishar yukori navlarini yaratish yuli ilmiy izlanishlarning ustuvor yunalishlarini selekciyachilar zimmasiga yuklagan holda, pahta homashyosini kayta ishlash sohasi mutahassispari tomonidan uruglik tayyorlash tarmotida anik maqsadga yunaltirilgan ishlar amalga oshirilmokda.
Respublika uruglik fondini tayyorlash cehlarini tubdan modernizaciyalash davlat dasturida asosiy ijrochi sifatida ishtiroq atgan holda (O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 23 dekabrdagi 604-sonli «Guza urugchiligini tashkil atishni takomillashtirish chora-tadbirlari tug’risida»gi qarori), «O’zpahtasanoat» uyushmasi va uning hududiy birlashmalari «Pahta tozalash IICHB», «O’zyengilsanoatloyiha» loyiha tashqiloti bilan birgalikda 2005-2007 yillarda respublikamizning barcha mintakalaridagi ihtisoslashgan pahta zavodlarida 31-ta urug tayyorlovchi zamonaviy cehning foydalanishga topshirilishini ta'minladi.
YAngi cehlarda ekiladigan urutarni tayyorlash jalli tehnologiyasini amalga oshirish uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan. Mamlakatimizda va Ispaniyada ishlab chiqarilgan navlarga ajratish-kalibrlash uskunasi joriy etilgan. Zamashi, Berunij, Alimkent, Mitan, Uychi pahta zavodlarida ihtisoslashgan cehlarda ekiladigan uruglarni tayyorlash jarayonini av-tomatlashtirilgan tarzda nazorat kilish tizimi yulga kuyilgan.
Mutahassislar, ayniksa fermerlarningfikriga kura, yangi cehlar yahshilangan ekin va nav hususiyatlariga aga bo’lgan uruglar tayyorlashning zamonaviy darajasi yutuqlarini yakkol namoyon etmokda. 2005-2007 yillar hosilining yakunlariga kura, bir gektar erga urtacha 20-30 foiz urug sarfining kiskarishi fondning yillik 50-60 ming tonna miqdorda urug’lik tejalishini ta'minladi. Bu jihat pahta homashyosi etishtirish harajatlarini kiskartirish, hosildorligini oshirish, shuningdek, pahta yog’i ishlab chiqarish uchun ozik-ovqat homashyosi resurslarini kupaytirish imkonini beradi.
Tarmokning moliyaviy ahvolini yahshilash, rentabellikni yanada oshi¬rish maksadida 2007 yilda ishlab chiqarish kuvvatlaridan tula fojdalanmayotgan va ma'nan askirgan uskunalarga aga bo’lgan 30-ta pahta tozalash zavodi yopib kuyildi. Bushagan maydon va inshootlarda respub-likamiz aholiey uchun talab katta bo’gan mahsulot turlarini ishlab chiqarishga ihtisoslashtirilgan yangi korhonalar barpo etildi.
Jumladan, tukimachiliktarmogiiing modernizaciya kilinishi munosabati bilan, shuningdek, tayyor tukimachilik mahsulotlarini eksport kilishga kayta yunaltirgan holda tola eksporti hajmini kiskartirish siyosatiga muvofik turli tukimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishga ihtisoslashgan 14-ta korhona foydalanishga topshirildi. Kiska vakt ichida esa, «CHortok-Dayhan-tekstil» O’zbekiston-Koreya kushma korhonasi ham faoliyat ko’rsata boshlaydi.
Hozirda 15-ta biofabrika, issikhona hujaligi, avto hujalik, pahta tozalash uskunalariga ehtiyot kismlar ishlab chiqaruvchi ta'mirlash ustahonasi, shu jumladan, metall kuyish cehi va kurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korhona fa¬oliyat kursatmokda. JUkorida kayd etilgan korhonalarning faoliyat ko’rsatishi tarmokda ikki mingdan ortik hodimni ish urinlari bilan ta'minlash imkonini beradi.
«O’zpahtasanoat» uyushmasi oldida yakin istiqbolda pahta zavodlarini kayta jihozlash borasidagi keng kulamli ishlar, jumladan, tarmokni uz vaktida moliyjaviy jihatdan ta'minlash vazifasi to’ribdi. Iktisodiy raxbatlar va rekons¬trukciya loyihalarini moliyalash uchun kushimcha manbalardan foydalanish imkoniyatlari kullab-kuvvatlanishi hukumatimizning pahta tozalash tarmog’ini uzgartirishga e'tiboridan dalolat berib to’ribdi.
«O’zpahtasanoat» uyushmasi tomo¬nidan tarmok va tarmoklararo sanoat yarmarkalarida doimiy ravishda ishtiroq etish orqali mahsulot tannarhini pasaytirish masalasini hal etishga va korhonalarning importga karamligini kamaytirishga jiddiy e'tabor karatilmokda, Tarmok ehtiyojlari uchun import kilinadigan mahsulot va materiallar turpari sezilarli darajada kiskardi, natijada, ularni harid kilish uchun valyuta harajatlarining keskin kamayishiga erishildi.
SHuningdek, «O’zpahtasanoat» uyushmasi halkaro pahta yarmarkalari, kongresslar, konferenciyalarni o’tkazish orqali mamlakati¬mizda etishtirilgan pahtani jahon bozoriga olib chiqish masalasiga doimiy e'tibor bermoqda. Ushbu anjumanlarda tarmokdagi ahvol va uning rivojlanishi hakida ahborot berilib, jahon pahta bozoridagi sheriklarimiz tomonidan kutariladigan masalalarga jiddiy e'tibor karatiladi.
O’zbekiston hukumatining pahta to¬zalash tarmori korhonalarining nizom jamgapmalapida davlatningulushini kiskartirish va ishlab chiqarishni modernizaciya kilish, tehnologik kayta jihozlash uchun tugridan-tugri horijiy investiciyalarni jalb kilish borasidagi qarori (O’zbekiston Res¬publikasi Prezidentining 2007 yil 20 yjuldagi PK-672-sonli qarori) tarmokni monopoliyadan chiqarish va hususiylashtirish yunalishidagi muhim kadam bo’ldi.
Pahta tozalash sanoati korhonalarini hususiylashtirish dasturi horijiytadbirkorlarning nafakat pahta tolasini harid kilishidan, balki uni etishtirish uchun mablarlar kiritishdan manfaatdorligini oshirishga yunaltirilgan bo’lib, bu tehnik tarakkiyot va pahtani kayta ishlovchi korhonalarni yangilash uchun uziga hos zamin yaratadi. Ushbu amaliy tadbirlar horijiy sheriklar uchun ham, O’zbe¬kiston iqtisodiyoti uchun ham birdek foydadan holi emas.
